12 NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI HÀNH VI CỦA TRẺ


Những nhân tố nào có thể ảnh hưởng đến hành vi tốt xấu của trẻ nhỏ? Bài viết này sẽ chỉ ra cho các bậc phụ huynh một số nguyên nhân tưởng chừng vô hại, nhưng lại có ảnh hưởng không hề nhỏ lên hành vi của con cái.



Mỗi khi cảm thấy thất vọng với cách cư xử của con, bạn có bao giờ hỏi con những câu hỏi kiểu:

“Sao con ném đồ chơi đi?”

“Sao con đánh em?”

“Sao con lại ăn nói thô lỗ thế?”

“Sao con dám nói dối mẹ?”

“Sao con không chịu dọn dẹp nhà cửa như mẹ đã bảo?”

“Sao con không chịu ngủ?”


Không khó để các ông bố bà mẹ đi đến kết luận nguyên nhân gây ra một hành vi nào đó của trẻ, tuy nhiên điều này sẽ dẫn đến sự luẩn quẩn trong vòng xoáy đi tìm hậu quả cho hành vi sai trái đó. Ví dụ, khi con cãi lời, đánh, đẩy hoặc có hành vi thách thức, bạn có thấy là mình chỉ tập trung vào hành vi đó rồi vội vàng kết luận hậu quả gây ra ngay lập tức hay không?


Có thể bạn không hề biết rằng, việc chúng ta chậm lại và nghĩ về những hậu quả có thể xảy ra với trẻ lại chính là nguyên nhân khiến trẻ có những hành vi cực đoan cả trước khi chúng ta kịp phản ứng.


Tôi cũng có những lúc hành động theo cảm tính, nhưng thật may là tôi đã kịp nhận ra việc để con một mình tự đối phó với cảm xúc của con lại khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn rất nhiều.


Và, vấn đề nằm ở đây!

Nỗi thất vọng và sự tức giận có thể khiến bạn muốn  bùng cháy và phản ứng lại con ngay tức khắc, tuy nhiên trên thực tế, nếu bạn có thể ngừng lại một chút trước khi định nói hoặc làm bất cứ việc gì thì mọi chuyện sẽ ổn hơn.


Chúng ta thường nghĩ khi bản thân cảm thấy thất vọng với trẻ, thì những câu hỏi như “Sao con làm thế” sẽ cho ta biết nguyên nhân khiến trẻ có hành vi không đúng. Thế nhưng những gì chúng ta nhận lại chỉ là cái lắc đầu hoặc câu trả lời “Con không biết.” Điều đó khiến chúng ta càng phát điên hơn. Tôi nói đúng chứ?


Những câu hỏi tại sao sẽ chẳng bao giờ khiến bạn hiểu lý do thực sự cho hành vi của trẻ, cho dù bạn có hỏi đi hỏi lại trẻ đến cả chục lần.


Và một khi bạn không được đáp lại, không biết nguyên nhân, không có câu trả lời, chúng ta sẽ rất dễ rơi vào trạng thái ức chế dẫn đến đưa ra hình phạt hoặc hét lên với con ngay thời điểm đó.


Trên thực tế, chính môi trường xung quanh và cách nhiều bậc phụ huynh tiếp cận, dạy dỗ con cái lại là nguyên nhân cho những hành vi tốt xấu của con.


Tôi nhận ra khi tôi đáp ứng được những nhu cầu của con, dạy con về những điều tích cực mỗi ngày thì kết quả tôi nhận được lại hoàn toàn khác so với những gì diễn ra trước đó. 


Nói tóm lại, nếu muốn quản lý và điều hướng hành vi của con, trước hết bạn phải biết cách đáp ứng nhu cầu của con.

Đây là một chiến thắng có lợi cho cả mẹ và bé khi sự kết nối này vượt lên trên cả những cảm xúc của chúng ta.

Một khi bạn đủ đồng cảm và tôn trọng con, sau đó từ từ tìm hiểu nguyên nhân dẫn tới hành vi sai trái con làm, bạn sẽ biết cách thay đổi hành vi đó và giúp đỡ con trở nên tốt hơn thay vì chỉ biết tập trung vào việc trừng phạt và hậu quả mà con gây ra.


Tại sao điều này lại đem đến tác dụng?

Lý do là bởi khi bạn chuyển hướng sự chú ý của mình từ hành vi của trẻ sang nguyên nhân khiến trẻ có hành vi như vậy, thì quan điểm và cách tiếp cận vấn đề của bạn cũng sẽ thay đổi.

 Lần tới, hãy tự hỏi bản thân những câu hỏi sau khi thấy con có những hành vi sai trái:

  • Tại sao con làm như vậy nhỉ?

  • Con cần gì ở mình?

  • Con đang cố nói với mình điều gì?

  • Tình huống này có gì khác, hoặc có gì gây khó khăn hơn so với những tình huống khác?

  • Điều gì dẫn đến hành vi/tình huống này?

  • Tôi có thể làm gì để giúp con cải thiện hành vi?

Thay vì hỏi con những câu hỏi tại sao kiểu:

“Không biết sao con bé lại đẩy em nhỉ?” hoặc “Sao tối nay thằng bé lại làm bài tập về nhà tệ thế nhỉ”


Và để giúp các bậc phụ huynh hiểu con hơn, dưới đây sẽ là 12 lý do có thể ảnh hưởng tới hành vi của trẻ.


1. Do chất lượng giấc ngủ, hoặc do trẻ bị thiếu ngủ

Giấc ngủ là chìa khóa cho một bộ não khỏe mạnh, nhất là với trẻ nhỏ, thời gian ngủ là khoảng thời gian vô cùng quan trọng với trẻ. 

Khi ngủ, não trẻ được phát triển và sẽ tạo ra những kết nối thần kinh mới. Chính vì thế trẻ cần ngủ đủ giấc để duy trì sự kết nối và phát triển đó.

Lên giường đi ngủ sớm là một thói quen tốt giúp trẻ nhanh chóng chìm vào giấc ngủ trong vòng 15 phút hoặc ít hơn. Đây là thói quen tốt và cần thiết mà bạn nên giúp trẻ duy trì để có một sức khỏe tốt.

Khi trẻ lớn hơn, các giấc ngủ ngắn sẽ ít đi, trẻ sẽ ngủ ít hơn và tăng lượng thời gian giữa các giấc ngủ.

2. Các hoạt động hàng ngày, cảm giác thiếu an toàn

Tuổi thơ tràn ngập những niềm vui và sự hào hứng, trải nghiệm mới. Vì thế nếu bạn có thể cho trẻ một môi trường được dự báo trước, không bị bất ngờ, trẻ sẽ cảm thấy an tâm và nhẹ nhõm, ngay cả với những đứa trẻ vô tư và thích sự tự do nhất.

Một cách đơn giản giúp trẻ cảm thấy an toàn mỗi ngày đó là mua cho bé một chiếc bảng in thời khóa biểu (raisedhappy.co/routinecards).



Trên chiếc bảng này, bạn có thể ghi lại lịch trình của trẻ, các hoạt động, giờ ngủ nghỉ của trẻ hàng ngày để trẻ cảm giác mình có thể kiểm soát lịch sinh hoạt trong suốt một ngày, chứ không bị thấp thỏm lo âu vì không biết việc tiếp theo sẽ là gì.

3. Khi bị đói và khát

Khi bị đói hoặc khát, trẻ thường có những hành vi gây khó chịu, lý do là bởi cảm giác đói, khát dâng cao sẽ khiến trẻ chỉ muốn ngay lập tức bỏ dở việc đang làm để được ăn hoặc uống thứ gì đó.

Cách giải quyết tốt nhất cho cảm giác đói và khát bất chợt của trẻ đó là giữ cho trẻ sinh hoạt theo một lịch sinh hoạt cố định, nhờ đó bạn có thể biết khi nào là lúc trẻ sẽ cần ăn uống, đồng thời kiểm soát trẻ khỏi việc ăn uống linh tinh gây ảnh hưởng đến sức khỏe.

4. Thực phẩm, chế độ ăn uống và dị ứng

Thực phẩm trẻ ăn hàng ngày ảnh hưởng rất nhiều đến hành vi của trẻ. Trẻ được ăn các loại thực phẩm toàn phần, hoa quả chưa qua chế biến, rau và thịt tươi thường sẽ có thái độ, hành vi cư xử ít kích động hơn là những bé thường xuyên phải ăn các thực phẩm chế biến sẵn và chứa nhiều đường.

Nếu bất chợt thấy con có hành vi quá khích, hãy thử nghĩ xem tuần trước bạn đã cho con ăn gì. Liệu có phải bạn đã cho trẻ ăn ngoài quá nhiều không, thực phẩm trẻ ăn có chứa lượng đường quá mức cho phép không?

Việc trẻ ăn khỏe hay yếu, các vấn đề liên về dị ứng thực phẩm cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến hành vi của trẻ. Các yếu tố như: Thuốc nhuộm, đường, gluten, các loại hạt, trứng, cá… chính là thủ phạm có khả năng gây dị ứng cho trẻ.

5. Các hoạt động vui chơi, thể dục thể thao

Được vui chơi bên ngoài trong một môi trường lành mạnh, với các trò chơi tự do là yếu tố không thể thiếu giúp trẻ phát triển tốt, nó không chỉ tốt cho sức khỏe, mà còn giúp giảm thiểu căng thẳng và khiến trẻ hạnh phúc hơn.

Chơi đùa trong môi trường xanh còn được chứng minh là giúp trẻ cải thiện sức khỏe, sự tự tin, giải tỏa căng thẳng, nâng cao khả năng sáng tạo và cải thiện kết quả học tập đáng kể (Nguồn: Nghiên cứu của Đại học Essex).

Các hoạt động vui chơi tự do thúc đẩy tính sáng tạo và trí tưởng tượng của trẻ bởi nó giúp trẻ đắm mình trong không gian riêng do chính trẻtạo ra, từ đó cho phép trẻ nghĩ và chơi theo sở thích mà không phải tuân theo bất cứ nguyên tắc nào của người lớn. Vui chơi bên ngoài còn khiến trẻ tăng tính tò mò và ham muốn khám phá những điều đang diễn ra quanh mình.

6. Cảm thấy bị kích động hoặc buồn chán quá mức

Trẻ bị kích động quá mức khi ở chỗ đông người, ở chỗ có nhiều tiếng ồn, sự lộn xộn rất có thể sẽ có những hành vi phản ứng quá khích không mong muốn.

Bạn có thể nhận biết xem liệu con có đang bị ức chế hoặc buồn chán quá mức hay không thông qua các thẻ bài cảm xúc, chứa những hình ảnh minh họa các loại cảm xúc khác nhau để nắm bắt xúc cảm của trẻ, nhất là với các bé không biết cách bộc lộ cảm xúc của mình.

Thông thường, những đứa trẻ thấy buồn chán sẽ luôn cảm thấy thiếu động lực và tìm mọi cách để tự làm vui bản thân, hoặc cố tình làm gì đó để thu hút sự chú ý của cha mẹ.

7. Sự ảnh hưởng của các thiết bị hiện đại

Bạn có để ý thấy, mỗi khi bị bắt ngừng chơi điện thoại, xem TV hoặc máy tính bảng, con sẽ gắt gỏng và thậm chí khóc lóc la hét hay không?

Trẻ có thể nhanh chóng bị kích động mà không hề ý thức được điều này, dẫn tới việc có những cảm xúc tồi tệ, quá khích và hành vi khó chấp nhận.

Dưới đây là một số vấn đề phát sinh khi trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình điện thoại:

  • Các vấn đề về giấc ngủ (Ngủ không ngon giấc, ngủ kém, ngủ trằn trọc)

  • Các vấn đề sức khỏe tâm thần (Trầm cảm, lo âu, ADHD, rối loạn tâm trạng, nảy sinh suy nghĩ muốn tự tử).

  • Các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng khác bao gồm kháng insulin, béo phì, tăng mỡ bụng và tăng nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2.

  • Nguy cơ mắc các bệnh về mắt

  • Gặp vấn đề trong khả năng giao tiếp xã hội, kết bạn.

Chính vì những nguy cơ trên, cha mẹ nên giảm tối đa thời gian con sử dụng điện thoại, các thiết bị điện tử để giúp trẻ được sống trong một môi trường lành mạnh hơn.

8. Các thách thức liên quan đến quá trình phát triển của trẻ

Mỗi đứa trẻ đều có khả năng học tập khác nhau, với tốc độ, tính chất tiếp thu và cách giải quyết tình huống khác nhau,  kết luận, giải pháp khác nhau với tốc độ nhanh chậm hoặc bằng so với các bạn đồng trang lứa.

Là người lớn, có lẽ chúng ta đều có thể hiểu được sự khác biệt này, tuy nhiên với trẻ nhỏ, điều đó có thể là nguồn cơn khiến trẻ thất vọng, lo lắng, ghen tị, thiếu kiên nhẫn và nhiều hơn thế. 

Khi trẻ bắt đầu học các bài học về ngôn ngữ và thể chất, cho dù đó là việc tự ăn, cách cầm bút, cách cộng trừ, học bảng chữ cái, màu sắc, cách giao tiếp với mọi người hoặc bất cứ bài học gì, trẻ cũng sẽ có các cảm xúc khác nhau nếu thấy bản thân không thể hiểu hoặc bị thất vọng bởi tốc độ tiếp thu các bài học của mình.

9. Nỗi sợ hãi và những mối lo lắng

Sự mất an toàn, lo lắng, sợ hãi có thể khiến trẻ có những phản ứng không được chào đón. 

Bạn có thể mua cho bé bộ thẻ Calm Down (bộ thẻ này chứa một tập hợp các tấm thẻ khác nhau, mỗi tấm thẻ sẽ là hình minh họa gợi ý hoạt động con có thể làm để giảm thiểu căng thẳng) và đặt chúng trong nhà bếp, phòng khách để con xem mỗi khi tâm trạng bất ổn, từ đó con sẽ tự mình tìm ra cách xoa dịu bản thân và cân bằng cảm xúc.

Ngoài ra, bạn cũng có thể mua cho bé một chú thú nhồi bông xoa dịu nỗi buồn, với phần miệng lớn, trẻ sẽ viết ra nỗi buồn của mình trên giấy và nhét vào chiếc miệng thú nhồi như một cách lưu nỗi buồn vào một góc và lãng quên nó.

10. Gặp khó khăn trong việc hiểu và bộc lộ cảm xúc

Trẻ nhỏ không được lớn lên mà đã có sẵn khả năng hiểu và bộc lộc cảm xúc, hoặc truyền đạt cảm xúc đó với người khác.

Trí thông minh cảm xúc là thứ được bồi đắp qua quá trình học tập trau dồi, chứ không phải là bản năng có sẵn ngay từ khi sinh ra. Trẻ chỉ có thể biết cảm xúc của mình là gì bằng cách thực hành và qua những câu chuyện của người lớn liên quan cảm giác tốt, xấu cùng những cảm xúc phức tạp khác.

Để giúp trẻ nhận biết tốt hơn về cảm xúc, hãy mua cho trẻ bộ tranh cảm xúc để huấn luyện trẻ cách nhận biết và xây dựng trí thông minh cảm xúc cho riêng mình.

11. Thiếu tự tin, hay xấu hổ và bất an

Những đứa trẻ tự tin luôn tin tưởng ý kiến, nhận định của mình và không sợ thử thách bản thân với những trải nghiệm mới, cũng như luôn biết cách giao tiếp hiệu quả với mọi người, linh hoạt trong việc giải quyết vấn đề.

Vậy ngược lại, những đứa trẻ thiếu tự tin sẽ có phản ứng thế nào?

Trẻ thiếu tự tin sẽ luôn sợ hãi khi phải thử thách bản thân với những thứ mới mẻ vì chúng sợ thất bại hoặc gặp phải trở ngại, sợ bị mọi người đánh giá về năng lực và kết quả.

Nỗi lo lắng là thứ người lớn khó có thể nhận ra. Vậy bạn cần làm gì để giúp trẻ xây dựng sự tự tin?

Hãy đưa ra những lời khẳng định tích cực với trẻ thông qua những câu chuyện tích cực. Sự khích lệ này sẽ giúp trẻ cảm thấy an toàn và suy nghĩ theo chiều hướng tích cực.

12. Những thay đổi trong cuộc sống

Thay đổi trong cuộc sống sẽ tạo ra những thay đổi trong cảm xúc! Chuyển nhà, bố mẹ ly hôn, có em bé, bị mất người thân, thú cưng, chuyển trường chuyển lớp… đều là những nguyên nhân có thể gây ra sự thay đổi trong cảm xúc và hành vi của trẻ.

Việc tốt nhất bạn có thể làm cho trẻ khi xảy ra những thay đổi trên đó là duy trì lịch sinh hoạt bình thường, cho trẻ ngủ đúng giờ, thường xuyên giao tiếp với trẻ và sẵn sàng tâm lý rằng bạn sẽ phải đối mặt với một chút xáo trộn trước khi mọi thứ trở lại bình thường.


Hiểu rõ nguyên nhân khiến trẻ có những hành vi không mong muốn là việc quan trọng tiên quyết bố mẹ phải làm 


12 tác động vừa kể trên có thể không phải là nguồn cơn duy nhất khiến trẻ có những hành vi không mong muốn, nhưng chúng sẽ là khởi đầu giúp bạn tìm hiểu nguyên nhân của sự việc.


Nếu bạn có thể liệt kê những tác động có khả năng ảnh hưởng tới trẻ trong 12 tác động kể trên, hoặc những tác động ảnh hưởng tới bạn, việc đó ít nhiều sẽ giúp bạn biết mình cần có những thay đổi gì.


Với cá nhân mình, tôi nhận thấy khi tôi quan sát cuộc sống thông qua lăng kính đồng cảm với con, điều này không chỉ giúp tôi giảm bớt các phản ứng tiêu cực, mà còn cho tôi cơ hội kết nối với con theo cách tích cực nhất có thể. Nó giúp tôi hiểu, thay vì phạt con ngồi trong phòng một mình, thì một cái ôm, sự an ủi cần thiết sẽ mang đến tác dụng tốt hơn cả.


Bạn sẽ nhận thấy việc cho con ngủ đúng giờ, sinh hoạt theo lịch trình và thường xuyên trao đổi với con về cảm xúc của con sẽ giúp trẻ thấy thoải mái bộc lộ bản thân theo cách tích cực mà không cần đến những trận ăn vạ hay khóc lóc.


Dần dần, bạn cũng sẽ nhận ra bản thân mình hiền dịu và tử tế hơn mỗi khi thấy con nổi giận, vì bạn hiểu mình cũng từng như vậy, từng nổi loạn và hỗn độn trong một thế giới rộng lớn với đủ sự phức tạp và kỳ vọng từ người lớn.