BẠN CÓ PHẢI MẪU PHỤ HUYNH ƯA KIỂM SOÁT CON CÁI?




Trước hết, hãy nhìn nhận rằng chúng ta có thể được chia thành hai nhóm bố mẹ khi nhắc đến từ kiểm soát. Một nửa trong số chúng ta có thể ngay lập tức cảm thấy khó thở hay có cảm giác là một đứa trẻ bị kiểm soát quá đà sẽ trở nên cố chấp với bản thân và cả người khác. Chúng ta nghĩ về những giáo viên lớp 1 khi họ chỉ phát chì màu nâu, xanh lá, và xanh dương trong lớp học vẽ thiên nhiên bởi đó là những màu sắc mà cô họ có thể thấy ở thiên nhiên. Theo góc nhìn này, sự kiểm soát giống như một cây gậy khống chế.


Một nửa còn lại có thể thắc mắc tại sao những phụ huynh khác không thể thấy được sự thiếu kiểm soát trẻ con đã ảnh hưởng như thế nào tới chúng ta – với tư cách là một xã hội. Theo quan điểm này, chìa khóa dẫn đến sự tự kiểm soát của người lớn là thông qua những sự kiểm soát phù hợp được áp dụng bởi cha mẹ; đó là một cách để trẻ hiểu ra rằng cuộc sống đầy rẫy những hậu quả có thật, và hạnh phúc đến từ việc nhận ra và né tránh những hậu quả đó.


Tin tốt là cả hai khía cạnh trên đều đúng, và tất nhiên, tin xấu là cả hai đều sai. Hầu hết sự hiểu lầm của chúng ta đến từ những trục trặc trong việc ghi nhớ rằng

  • (1) chúng ta không thể kiểm soát trẻ, chúng ta chỉ có thể kiểm soát tình huống

  • (2) những thành phần trong mối quan hệ cũng quan trọng đối với cách trẻ phản ứng trước sự kiểm soát, như thưởng và phạt vậy.


Hãy nhìn vào những gì các nhà nghiên cứu về nuôi dạy con nói cho chúng ta về vấn đề này: một nghiên cứu đáng tin cậy trong lĩnh vực này về phong cách nuôi dạy con của Baumrind (1991), và một nghiên cứu bổ sung bởi Maccoby và Martin (1983).

Theo Baumrind, có 3 kiểu nuôi dạy con cơ bản dẫn đến những kết quả có thể đoán được:


1) Phong cách độc đoán

Những phụ huynh này tuân theo nguyên tắc “Bởi vì bố/mẹ bảo con làm thế”, và họ rất coi trọng sự vâng lời. Họ nghiêm khắc trong việc củng cố quy tắc, và tập trung vào hình phạt – một hậu quả hiệu nghiệm nhất. Cảm giác của đứa trẻ là thứ yếu để duy trì sự quyền hành và sự vâng lời trong gia đình.

Con của những ông bố bà mẹ độc đoán, thật ra, trở nên những người trưởng thành “tốt” – biết cách vâng lời, nhưng chúng có xu hướng thiếu hụt năng lực xã hội và sự hạnh phúc nói chung.  


2) Phong cách lạm quyền

Những phụ huynh này đặt ra quy tắc và kỳ vọng cũng giống như nhóm phụ huynh độc đoán, nhưng có sự hồi đáp với cảm xúc và phản ứng với con nhiều hơn. Mục tiêu và luật lệ được thể hiện theo cách tích cực, hơn là những quy chuẩn mà khiến bọn trẻ phải sợ hãi.

Những phụ huynh có uy quyền cân bằng giữa hậu quả tiêu cực và kỷ cương tích cực, và tha thứ khi phù hợp. Con cái của nhóm phụ huynh uy quyền có được sự tôn trọng từ con cái của chúng và trở thành thước đo hạnh phúc, năng lực và thành công sau này.


3) Phong cách nuông chiều

Những phụ huynh này giới hạn việc đặt kỳ vọng và quy tắc lên con cái. Họ cảm thấy rằng con cái sẽ tự nhiên chọn những hành vi tốt thay vì hành vi xấu khi không có bố mẹ bên cạnh. Sự thật là, những phụ huynh nuông chiều con thỉnh thoảng sợ mâu thuẫn đối với con cái và tìm kiếm tình trạng “bạn bè” hòa giải hơn là đối phó với nguy cơ làm loạn của một đứa trẻ nóng giận. Không có gì ngạc nhiên, những đứa trẻ được nuôi dạy theo phong cách này phải vật lộn với sự tự kiểm soát và có kết quả kém nhất nếu đo lường theo chức năng của người trưởng thành. 


Bây giờ, hãy nhớ lại hai yếu tố giúp cha mẹ có sự kiểm soát hiệu quả? Nó nằm trong phần nói về những tình huống kiểm soát, và phần mối quan hệ cũng quan trọng như thưởng hay phạt. Trên bề mặt, có vẻ như bố mẹ độc đoán có nhiều sự kiểm soát nhất. Sau cùng, con cái của họ không cãi lại, không thách thức, và không đấm vào tay nhau ở bàn ăn. 

Những phụ huynh độc đoán cứng nhắc có thể nhầm lẫn giữa kiểm soát con và kiểm soát tình huống. Vấn đề với cơ chế kiểm soát này là nó thường được chuyển hóa thành nỗi sợ trước uy quyền khi trẻ lớn lên thay vì phát triển thành một cảm giác thật bên trong về sự tự kiểm soát.


Một vấn đề khác đó là tỉ lệ giữa kết quả tiêu cực với tích cực thường là 4:1, có nghĩa là trẻ sẽ có nhiều kinh nghiệm né tránh hình phạt hơn là dành thời gian nỗ lực cho những kết quả tích cực. Mặt khác, những cha mẹ cực kỳ nuông chiều lại không có khả năng trong việc sử dụng những công cụ kiểm soát tình huống – như giọng điệu uy quyền, cách kiểm soát sự khen thưởng và sự chú ý, hay cách tính toán trước để điều khiển những tính huống có vấn đề.


Cha mẹ nuông chiều nhận ra mình tức điên lên và cảm giác bị đánh bại bởi có vẻ như việc họ có được sự kiểm soát giờ đây đã bại trận. Và khi cha mẹ độc đoán hay cha mẹ nuông chiều thất bại, họ thường quay lại la hét như một hình thức để kiểm soát, đưa ra những hậu quả nặng nề, chẳng hạn như 6 tháng cách ly, hay đe dọa quyền lực (ví dụ, “Cứ chờ đến khi chúng ta không ở nơi công cộng nữa rồi con sẽ biết mình nhận lại điều gì từ cái hành vi này”).


Những phụ huynh có uy quyền thường là người có kỹ năng nhất trong việc kiểm soát tình huống để phát triển sự kiểm soát ở trẻ, và họ cũng biết cách sử dụng một cách hiệu quả những kết quả về mối quan hệ tích cực lẫn tiêu cực để có được điều mà họ tìm kiếm. Cách các phụ huynh uy quyền làm khác ở chỗ:

  1. Họ nhận ra rằng tình huống cũng giống như chèo một con thuyền trên mặt nước hơn là lái một chiếc xe trên mặt đất, có nghĩa là, trẻ sẽ dần dần di chuyển theo hướng kiểm soát tình huống nếu áp dụng đủ những yếu tố thuộc về tình huống đó, nhưng trẻ không thể thay đổi ngay lập tức được.

  2. Những phụ huynh có uy quyền biết rằng các công cụ của mối quan hệ – như trao cho con sự chú ý tích cực, nhắn nhủ cách sửa chữa và đưa ra hậu quả tiêu cực – có hiệu quả hơn những kiểu thưởng hay phạt như đánh đòn hoặc cố gắng lý luận với một đứa trẻ đang tức giận và bị kích động. Những ông bố bà mẹ này có vẻ cũng nhận ra rằng sự tôn trọng dành cho cha mẹ – thứ mà chúng ta đều muốn có được nhiều hơn từ con – được tạo ra bằng việc trao cho con những thách thức hành động có ý nghĩa và con có khả năng hoàn thành. Bên cạnh đó còn là sự cân bằng giữa những phản hồi thành thật, rõ ràng và hậu quả tiêu cực nếu trẻ chọn một hành vi xấu. Điểm chính ở đây là các phụ huynh có uy quyền hiểu rằng điều chúng ta cần nhớ là sự kiểm soát sẽ diễn ra từ từ nếu chúng ta dành thời gian để dự tính và thử những biện pháp mới một cách nhất quán nếu các nỗ lực trước kia không có hiệu quả. 


Càng nhiều trẻ em – càng nhiều nhiễu động – Điều này nghe như một câu nói xưa “Một phụ huynh không bao giờ có thể tóm được hai đứa trẻ chạy ngược chiều nhau.” 


Những đứa trẻ chạy thoát khỏi sự kiểm soát tình huống bằng cách di chuyển mau lẹ, làm việc lặp đi lặp lại, và làm những hành vi tiêu cực trong suốt một khoảng thời gian. Càng nhiều đứa trẻ thì tình huống càng nhanh chóng trở nên căng thẳng gấp 2, gấp 3 lần. Thay vì kiệt quệ cả về năng lượng lẫn quyền lực trong việc cố đi dập hết thảy mọi ngọn lửa vừa bùng lên, hãy chọn một hoặc hai hành vi thiếu kiểm soát để xử lý mỗi lần.


Ví dụ, hãy chỉ xử lý với hành vi chạy xa khỏi bố mẹ trong tiệm tạp hóa hay đến phòng của anh chị em mình để bắt đầu gây lộn, nhưng đừng cố gắng thay đổi 5 hành vi cùng một lúc. Sức mạnh lớn nhất bạn có thể dùng khi số lượng bọn trẻ đàn áp bạn (cho dù chỉ 2 đứa trẻ) chính là khả năng tính toán trước. Hãy dành chút thời gian thoát ra khỏi tình huống và vạch ra chiến thuật để thử vào lần sau, như kế hoạch thêm 10 phút để đến cửa hàng có thể được dùng nhằm mang bọn trẻ ra một góc cửa hàng, đợi cho đến khi hành vi của chúng nằm trong tầm kiểm soát trở lại; hay điều khiển tình huống với chiếc TV bằng cách kiên nhẫn cầm chiếc dây TV đã bị rút ra khỏi phích cắm cho đến khi cuộc cãi vã kết thúc.


Cùng với một số ý tưởng này trong đầu, bất kỳ cha mẹ nào cũng có thể tái thiết lập sự cân bằng kiểm soát trong gia đình, miễn là họ sẵn sàng lùi một bước, soi lại cảm xúc của chính mình về sự kiểm soát, và cố gắng điều chỉnh khi cần thiết.


Tham khảo: childdevelopmentinfo.com

Illustration: Sushant Ahire



Khóa học trực tuyến dành cho bố mẹ Học thêm kỹ thuật để giao tiếp, lắng nghe, kỷ luật hiệu quả và không quát mắng con tại khóa học Làm cha mẹ tích cực 101 của Linh.

229 views

FIND YOUR WAY

01. VỀ LINH PHAN

02. SHOP

03. BLOG

04. PUBLICATIONS