EM BÉ HƯỚNG NGOẠI

Năm 2010, tôi đọc cuốn sách “Tottochan bên của sổ”, ấn tượng đầu tiên của tôi đó là hình ảnh Tottochan tinh nghịch và hoạt bát. Tottochan luôn lơ đãng và chìm ngập trong sự vận động tối đa nơi thế giới giác quan của em. Em nhìn ngắm những chú chim hót ngoài cửa sổ, đóng mở không ngừng ngăn kéo bàn, kể chuyện không ngừng trong 2 giờ đồng hồ và không thể để cho tay chân mình nghỉ ngơi đôi chút.


Năm tôi học lớp 10, kết thúc học kỳ một trong các thầy cô đã nhận xét rằng “Cậu này không thể ngừng nói chuyện, tay chân luôn tí toáy” tôi không cho đó là một lời phê bình, cũng không chắc là một phép ẩn dụ của sự khen ngợi.


Sau này khi học và tìm hiểu về Tâm lý học trẻ em cũng như tích trữ kinh nghiệm từ quá trình giảng dạy Mầm non, tôi đã tìm ra câu trả lời cho những lý do đứng đằng sau hành động của Tottochan và mình: Chúng tôi là những em bé có phần nhiều Hướng Ngoại.

Trong hành trình làm Cha mẹ, việc nhận diện được một em bé là Hướng nội hay Hướng ngoại rất quan trọng. Điều này sẽ đưa ra cho chúng ta hiểu biết cặn kẽ hơn về tính khí của con cũng như lý giải cho nhiều câu hỏi của người lớn rằng “Tại sao con lại làm như thế này? Tại sao cùng một lý do mà con lại phản ứng khác các bạn?”



Vậy tính cách Hướng ngoại là gì? Làm thế nào để nhận diện một em bé Hướng ngoại và bằng cách nào chúng ta có thể đồng hành tốt nhất với những em bé luôn tràn đầy năng lượng này?


Câu hỏi thứ nhất: Hướng ngoại là gì?

Thuật ngữ “ Hướng nội – Hướng ngoại” được xuất phát ban đầu từ Học thuyết nhân cách của nhà Tâm lý học Carl Jung.


Cùng với đó Hans Eysenck, nhà tâm lý học người Đức, người đã dành nhiều thời gian nghiên cứu về nhân cách tại Đại học London. Ông nhận định rằng tính Hướng ngoại là một khía cạnh chính trong nhân cách con người. Eysenck đã phát triển một mô hình nhân cách, tập trung vào tính Hướng ngoại và Dễ bị kích thích (neuroticism) (Eysenck, 1967). Sau khi nghiên cứu các chủ đề của mình, Eysenck kết luận rằng nhân cách của con người có thể được hiểu bằng cách sử dụng các mô hình Hướng nội – Hướng ngoại và tính Ổn định – Dễ bị kích thích.


Tâm lý học hiện đại với mô hình nhân cách Big Five đã đề cập tới tính Hướng ngoại (extraversion) cùng với tính dễ bị kích thích (neuroticism), tính dễ chấp nhận (agreeableness), tính tận tâm (conscientiousness), tính cởi mở để trải nghiệm (openness to experience). Trong những thập kỷ gần đây một số nghiên cứu trong Tâm lý học và Thần kinh học đã đưa ra kết luận rằng: Không có một cá thể nào là hoàn toàn Hướng nội hoặc Hướng ngoại. Chúng ta là tập hợp của cả 2 nhóm xu hướng nhân cách này. Tuy nhiên sẽ có những người thiên hơn về Hướng ngoại hoặc Hướng nội. Các nhà giáo dục và tâm lý học cũng cho rằng: Chúng ta không thể thay đổi được bản chất tính khí của một con người nhưng bằng những tác động của Giáo dục và Thiết kế môi trường… có thể thay đổi được cách biểu hiện ra bên ngoài của tính khí đó.

Câu hỏi thứ 2: Làm thế nào để nhận diện một cá nhân là Hướng ngoại hay không?

Có thể đưa ra một số đặc điểm ngắn gọn sau để nói về một cá nhân Hướng ngoại:

  • Dồi dào năng lượng, nhiệt tình

  • Trả lời một cách nhanh chóng mà không mất nhiều thời gian suy nghĩ

  • Âm lượng phát ra khi nói chuyện lớn

  • Cởi mở trong giao tiếp

  • Hướng sự tập trung vào thế giới bên ngoài, con người và mọi vật

  • Không ẩn dụ nhiều trong lời nói

  • Dành thời gian cho việc “chạy nhảy” xung quanh các ý tưởng

  • Ít cam kết, không quyết đoán

  • Có xu hướng làm vừa lòng người khác

  • Thích thú giao tiếp và tương tác

  • Là trung tâm của đám đông

  • Tràn đầy năng lượng khi ở trong nhóm lớn - cạn kiệt khi ở một mình.

Trong lớp học Mầm non mà tôi từng được quan sát và dự giờ dễ dàng nghe thấy những câu nói như “ Bạn A chạy nhảy không ngừng”, “Bạn A lúc nào cũng muốn thu hút sự chú ý của cô và các bạn khác” hay “Bạn ý không thể nào im lặng được một lúc Thầy ạ”.

Hoặc công việc buộc tôi hàng ngày phải tiếp xúc với những câu hỏi hoặc lời than phiền từ phía phụ huynh như “Con nhà em nghịch quá Thầy ạ, suốt ngày trêu các bạn” hay “Bé nhà chị chỉ thích ra ngoài chơi thôi Thầy ạ, ở nhà một mình là không chịu được hoặc là chạy nhảy làm đồ đạc loạn lung tung lên”. Với những em bé như vậy, chúng ta có thể quan sát được khá nhiều đặc điểm mà có thể nhận định trẻ thuộc nhóm tính cách Hướng ngoại. Tuy nhiên, không dễ dàng để đánh giá một em bé là Hướng ngoại hay không chỉ dựa vào những quan sát ngắn hạn như vậy.


Để biết một em bé thuộc nhóm tính khí nào chúng ta có thể sử dụng các cách thức như sau:


1. Sử dụng các thang đo trong Tâm lý học đối với Giáo viên hoặc chuyên viên tâm lý học đường có chuyên môn và kinh nghiệm: Hiện nay có một số Bảng hỏi hoặc Bài kiểm tra được sử dụng để đánh giá một em bé thuộc vào nhóm tính cách nào. Một Bảng hỏi được sử dụng nhiều và dễ đánh giá đó là: Bảng hỏi hành vi của trẻ em ( Children’s Behavior Questionnaire – CBQ ) của tác giả Mary K. Rothbart, kết quả được phân về 3 nhóm tính cách chính là: Hướng ngoại; Ưu tư; Linh hoạt. Bảng hỏi này có phiên bản dành cho trẻ sơ sinh cho tới người trưởng thành. Trong đó những em bé Hướng ngoại được đánh dấu bằng các dấu hiệu sau:

  • Dường như luôn vội vã từ nơi này đến nơi khác.

  • Thích tham gia vào những trò chơi mạo hiểm.

  • Thường xuyên tham gia vào các tình huống mới mẻ.

  • Dường như thể hiện sự thoải mái với tất cả mọi người.

  • Thích các hoạt động yên tĩnh hơn là trò chơi vận động (R)

  • Thích được đẩy lên cao và nhanh khi chơi xích đu.

  • Phải mất nhiều thời gian để thích nghi với tình huống mới (R)

  • Đôi khi tỏ vẻ nhút nhát, thậm chí là giữa những người mà con đã biết từ lâu (R)

  • Luôn dồi dào năng lượng kể cả vào buổi tối.

  • Thích trò chơi mạnh bạo và huyên náo

  • Chậm rãi và không vội vã trong việc quyết định phải làm gì tiếp theo (R)

Chú ý: (R) biểu thị cho dấu hiệu sẽ được đảo ngược khi tính điểm kết quả


2. Lập sổ quan sát trẻ hàng ngày:


Công việc này không những giúp chúng ta kiểm kê lại các hoạt động hàng ngày cho Con mà còn giúp chúng ta dựa vào đó để đánh giá được một số đặc điểm tính cách của trẻ mang tính lâu dài, ổn định hoặc phát triển qua một thời gian dài. Dựa vào một số gợi ý bên trên về trẻ Hướng ngoại chúng ta có thể ghi chú lại những hành động có diễn ra hay không? Tần suất như thế nào? Cường độ mạnh, yếu ra sao? Từ đó cũng có thể đưa ra được các kết luận liệu em bé của chúng ta có phải là một em bé Hướng ngoại?


Tuy nhiên kết luận này phải được đánh giá dựa trên một quá trình quan sát lâu dài và có tham khảo ý kiến của nhà chuyên môn hoặc ý kiến khách quan của những người khác thân cận với trẻ. Đánh giá cũng phải chú ý tới môi trường mà chúng ta đang quan sát đứa trẻ để loại bỏ hoặc đa dạng hoá những ảnh hưởng từ môi trường lên kết luận cuối cùng.


Ngày nay khi xã hội chúng ta đang hướng đến hình ảnh của một “ Công dân toàn cầu” hay những “Em bé hoạt bát và Hạnh phúc” thì có vẻ như hình ảnh một em bé Hướng ngoại được lòng nhiều Nhà giáo và Phụ huynh. Tuy nhiên, có rất nhiều hiểu lầm về trẻ Hướng ngoại cũng như những khó khăn mà một em bé Hướng ngoại phải trải qua. Mối liên hệ giữa Hướng ngoại và Hạnh phúc chủ quan (Subjective well-being) có thể dẫn người ta cảm thấy rằng tiềm năng của họ để đạt được hạnh phúc đã được xác định trước bởi tính cách của họ. Nhưng điều này không nhất thiết phải đúng.


Các nhà nghiên cứu tại Đại học Oxford Brookes đã gợi ý rằng các mức độ Hướng ngoại chỉ đơn giản ảnh hưởng đến hành vi mà chúng ta sử dụng để tìm kiếm hạnh phúc hơn là xác định nó. Những người Hướng ngoại thích các tình huống xã hội và do đó tìm kiếm họ một cách tích cực, trong khi những người Hướng nội không thoải mái và tìm kiếm sự cô đơn như là một cách để tránh những tương tác xã hội không mong muốn (Hills & Argyle, 2001). Các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Wake Forest ở Bắc Carolina đã cho rằng sự Hướng ngoại như một đặc điểm tính cách có thể không thực sự là nguyên nhân của hạnh phúc.


Các em bé Hướng ngoại của chúng ta cũng trải qua hàng loạt những khó khăn bên cạnh nhiều Ưu điểm mà người lớn có thể dễ dàng phát hiện ở các em. Trẻ Hướng ngoại thường khó khăn để đạt được trạng thái tập trung ngay lập tức đối với một vấn đề nào đó, do xung động thần kinh mạnh, năng lượng dồi dào và sự năng động trong các giác quan vận động mà các em dễ dàng bị hút vào rất nhiều những kích thích bên ngoài, sự tập trung được chia đều cho các kích thích và vì thế ít kéo dài cũng như khó lòng hướng vào một đối tượng cụ thể trong một thời gian lâu.


Trẻ Hướng ngoại cũng dễ dàng trở thành mục tiêu than phiền của Giáo viên hoặc Phụ huynh ở những nơi có nền giáo dục “bảng phấn” do các em lấy đi nhiều thời gian chú ý của người lớn hoặc không dễ dàng tuân thủ theo một nguyên tắc lớp học, gia đình đã được thiết kế sẵn một cách cứng nhắc – kiên cố.


Một điều nữa đó là: Em bé Hướng ngoại nếu rơi vào một môi trường đơn điệu hoặc bị cô lập sẽ rất dễ dàng bị “sụt năng lượng” hoặc ảnh hưởng tới sức khoẻ tâm thần cũng như hành vi. Trẻ hướng ngoại tuy là thích thú với thế giới nhộn nhịp, thích tiệc tùng hay tràn đầy năng lượng nhưng cũng vì thế mà không bền sức, sự kích thích quá mức từ môi trường bên ngoài sẽ có thể làm cho trẻ không kiểm soát được hành vi của mình…..

Câu hỏi cuối cùng: Làm thế nào để chúng ta có thể đồng hành tốt nhất trong quá trình dưỡng dục những em bé Hướng ngoại?

1. Thứ nhất: Công nhận sự tồn tại của các em bé Hướng Ngoại trong gia đình và nhà trường

Chúng ta cần có sự đánh giá và quan sát một cách tinh tế để phát hiện các em bé có tính cách hoặc xu hướng hướng ngoại. Từ đó xây dựng một số chương trình hoạt động sinh hoạt và giáo dục phù hợp với đặc điểm tính cách và nhịp độ của trẻ. Sự ứng xử của người chăm sóc cũng phải phù hợp với các nét tính cách của những em bé này. Không nên mang cách giáo dục một em bé Hướng nội vào dạy dỗ, chăm sóc 1 em bé Hướng ngoại.


2. Thứ hai: Tạo lập môi trường dưỡng dục mang tính 2 chiều


Rất nhiều giáo viên và phụ huynh chúng ta rơi vào cái bẫy “Không thể bắt cá trèo cây” tức là giáo dục chỉ tập trung vào điểm mạnh của trẻ và bỏ qua những điểm “chưa mạnh” của Con.

Cách giáo dục này vô tình đẩy đứa trẻ vào thế phát triển bất cân xứng. Quan điểm trong tâm lý học tích cực (Positive Psychology) và Giáo dục tích cực cho rằng “Giáo dục nên tập trung vào phát triển điểm mạnh của trẻ và sử dụng chính điểm mạnh đó làm động lực cho trẻ bù đắp và khắc phục những gì còn yếu kém”. Với em bé Hướng ngoại cũng vậy, chúng ta cần thiết kế cho các em môi trường và chương trình giáo dục, chăm sóc sao cho vừa thúc đẩy được những điểm mạnh của các em đồng thời cũng phải đưa vào những hoạt động mà trong đó khéo léo lồng ghép vào các chiến thuật giáo dục, kỹ thuật tâm lý nhằm giúp các em dùng chính năng lượng của mình khắc phục những yếu điểm của bản thân. Các nghiên cứu trong Tâm lý học những thập kỷ gần đây “…thừa nhận rằng sự biểu hiện của gen thường chịu ảnh hưởng của môi trường và hành vi (Lickliter & Honeycutt, 2003, Rutter, 2007).”


3. Thứ ba: Một số kinh nghiệm, lưu ý khi xây dựng môi trường dưỡng dục cho trẻ có xu hướng Hướng ngoại

  • Một môi trường đa dạng, linh hoạt và cởi mở: Với các đặc điểm như: Luôn dồi dào năng lượng; Thích giao tiếp và cởi mở với mọi người; Ưa thích các trò chơi vận động mạnh; Vội vã từ nơi này tới nơi khác... một em bé Hướng ngoại nên được sinh hoạt trong một môi trường được thiết kế có tính mở. Chúng ta lưu ý rằng, không phải một căn phòng hoặc lớp học đầy ắp đồ chơi hoặc sặc sỡ màu sắc đã có thể là phù hợp hoặc đủ đối với trẻ Hướng ngoại. Tính mở ở đây có nghĩa là một môi trường được thiết kế một cách luôn luôn sẵn sàng để trẻ có thể thực hiện những hoạt động mà mình mong muốn một cách chủ động và thoải mái. Hiện nay trên thế giới đang có trào lưu xây dựng những “Lớp học thu nhỏ” ở đó chỉ có 1 phòng học duy nhất với diện tích rộng, không có những bức tường ngăn cách. Trong lớp có đầy đủ học cụ luôn luôn sẵn sàng cho trẻ khám phá trong bất kỳ lĩnh vực nào và giáo viên thì luôn sẵn sàng trợ giúp khi trẻ cần sự hướng dẫn.


  • Một môi trường với bạn bè của con: Trẻ có xu hướng Hướng ngoại cần được sống trong một môi trường nơi mà con luôn được thoả mãn nhu cầu giao tiếp và kết bạn của mình. Với những em bé này việc phải hoạt động một mình trong một thời gian dài sẽ có thể làm trẻ mất năng lượng và dễ phát sinh hành vi chưa phù hợp. Vậy thì hoạt động trong 1 nhóm hoặc tập thể sẽ là những gợi ý vô cùng hữu ích cho giáo viên và phụ huynh khi thiết kế các chương trình giáo dục cho trẻ. Hãy tạo cơ hội cho con được có bạn bè và sống hạnh phúc trong các mối quan hệ đó.


  • Một môi trường với nhịp điệu hợp lý: Nhịp điệu lớp học những năm gần đây được nhắc tới như 1 trong những yếu tố quan trọng khi thiết kế mối trường dưỡng dục trẻ ở độ tuổi Mầm non. Chúng ta nên nhớ rằng khi nhà Tâm lý học lỗi lạc Jean Piaget tuyên bố rằng “Trẻ em là 1 thế giới riêng biệt hoàn toàn khác với người lớn”. Ông đã phá bỏ định kiến trước kia cho rằng “Trẻ em là một người lớn thu nhỏ”. Thực vậy, các lý thuyết trong Tâm lý học phát triển, Giáo dục học, Khoa học thần kinh – nhận thức và Sinh học… đã chứng minh: Trẻ em trải qua những giai đoạn phát triển đặc thù về cả thể chất, tâm sinh lý và thần kinh khác với người lớn, vì vậy việc thiết kế môi trường dưỡng dục hay chương trình học tập – khám phá cho các Con cũng phải tuân theo nguyên lý này. Chúng ta không thể giục giã một đứa trẻ kiểu như “Con làm nhanh lên, Mẹ sắp xong rồi đây này” hay “Con phải đi chậm chậm lại chứ, sao cứ chạy nhảy lung tung thế?”. Đối với em bé có xu hướng Hướng ngoại cũng vậy. Môi trường tương tác với trẻ phải phù hợp với nhịp điệu cá nhân của em. Nếu con là 1 em bé ưa vận động, thích chạy nhảy thì chúng ta thiết kế 1 căn phòng rộng rãi, không quá nhiều đồ vật cản đường, những vật dụng – đồ chơi được làm từ các nguyên liệu an toàn và chắc chắn để con có thể thoải mái sử dụng... một chương trình giáo dục linh hoạt, không gò bó cũng sẽ là phù hợp hơn với những trẻ em này.


  • Nghỉ ngơi hợp lý và một môi trường có tính kỷ luật: Tại sao điều này nghe có vẻ mâu thuẫn đối với những gợi ý và lý thuyết bên trên? Như lý thuyết đã trình bày bên trên rằng trẻ Hướng ngoại cũng có những điểm yếu, hoặc dễ trở thành chưa phù hợp trong một không gian văn hoá riêng biệt. Do các em luôn dồi dào năng lượng và ưa thích vận động... điều này vừa có thể làm mất sức của trẻ nếu con hoạt động quá nhiều vừa có thể gây ảnh hưởng tới các bạn khác nếu con đang ở trong tập thể lớp nơi có các bạn Hướng nội hoặc tính khí khác. Giờ nghỉ là rất cần thiết để trẻ lấy lại sức lực sau nhiều giờ hoạt động, giờ nghỉ của Con đồng thời cũng là giờ để cô giáo, phụ huynh có thể dành thời gian đánh giá lại các hoạt động, chương trình giáo dục trong ngày đã thiết kế cho trẻ. Một môi trường có kỷ luật là vô cùng cần thiết đối với trẻ em nói chung và trẻ Hướng ngoại nói riêng. Kỷ luật không phải là Trừng phạt trẻ hoặc gò ép trẻ theo khuôn mẫu mà gia đình hay nhà trường mong muốn phải như vậy. Kỷ luật ở đây đó là những nhóm quy tắc hay còn gọi là nội quy lớp học để nhằm cân bằng giữa lợi ích của cá nhân trẻ với lợi ích của các trẻ khác và cả tập thể lớp. Kỷ luật cũng có thể hiểu đơn giản thành “ Các quy tắc hướng dẫn trẻ tham gia và hoà nhập vào môi trường gia đình và lớp học”. Nhà giáo dục Maria Montssori đã từng phát biểu khái niệm “ Kỷ luật nội tâm” tức là khi sự kỷ luật đã đi vào tiềm thức của trẻ và con dùng những điều đó để xác định, hướng dẫn cho chính hành động của bản thân, khi đó sự tự do mới được thực sự thiết lập. Với các em bé Hướng ngoại, nếu nguồn năng lượng và sự cởi mở, ưa hoạt động của các em không được hướng dẫn phù hợp sẽ có thể dẫn đến việc bộc lộ những cảm xúc và hành vi chưa phù hợp gây tổn thương cho chính bản thân con và bạn bè.

Cuối cùng chúng ta, chính những Phụ huynh, Nhà giáo phải không ngừng trau dồi phầm chất và năng lực để có thể đồng hành với các em thật hạnh phúc. Hãy không ngừng cập nhật kiến thức trong cách lĩnh vực Tâm lý học, Y tế, Giáo dục, Nghệ thuật…. và quan trọng hơn cả là hãy trở thành những người lớn Hạnh phúc, chỉ khi đó bạn mới có thể dùng năng lượng yêu thương của mình để dưỡng dục các em!


Tham khảo:

http://changingminds.org/explanations/preferences/extravert_introvert.htm

https://vi.wikipedia.org/wiki/Hướng_nội_và_hướng_ngoại

https://www.psychologistworld.com/influence-personality/extraversion-introversion

Nguyễn Minh Thành ( 2017 ). Trẻ hướng nội. Ghi chép Facebook cá nhân

Putnam,S.P.,&Rothbart,M.K.(2006). Development of short and veryshort forms of the Children’s Behavior Questionnaire. Journal of Personality Assessment,87, 102–112.

The Wiley-Blackwell Handbook of Childhood Cognitive Development. Edited by Usha Goswami

Bản quyền bài viết thuộc về tác giả và RaisedHappy. Vui lòng ghi rõ tên tác giả và nguồn bài viết khi chia sẻ.

Thông tin tác giả

Nguyễn Minh Thành

  • Giáo viên mầm non, cao học Tâm lý học giáo dục và phát triển tại GuiZhou Normal University, Trung Quốc.

  • Giảng viên các khoá học Quản lý hành vi trẻ em - Ứng dụng kỷ luật tích cực ; Tâm lý học trẻ em lứa tuổi mầm non; Giáo dục Kỹ năng sống cho trẻ mầm non

  • Mong muốn lan toả những lý thuyết tâm lý và giáo dục tích cực, thực chứng tới cộng đồng để cùng nhau chung tay đồng hành trên con đường dưỡng dục trẻ nhỏ. Tôi tin rằng "Giáo dục là niềm vui khi được cắp sách tới trường, là ánh sáng văn minh, là ca tụng nhân bản.."

FIND YOUR WAY

01. VỀ LINH PHAN

02. SHOP

03. BLOG

04. PUBLICATIONS