HIỂU VỀ CHỨC NĂNG ĐIỀU HÀNH Ở TRẺ

Chức năng điều hành là gì? Nó liên quan như thế nào đến sự phát triển của trẻ?



Những kỹ năng như kiểm soát các xung, lập kế hoạch hay giữ tập trung không được sinh ra bẩm sinh, mà chúng dựa trên tiềm năng hoặc các kinh nghiệm từ khi mới sinh ra cho đến khi trưởng thành để phát triển. Tuy gen di truyền của mỗi người cung cấp bản đồ để chúng ta học hỏi các kỹ năng mới, nhưng môi trường nơi chúng ta sống và ảnh hưởng tới chúng ta từ khi còn nhỏ lại tạo một dấu ấn lâu dài trên bộ gen của chúng ta.


Theo đó, các dấu ấn này ảnh hưởng tới cách mà tiềm năng di truyền biểu hiện trong các mạch não, làm nền tảng cho năng lực điều hành trẻ sẽ dựa vào suốt cuộc đời. Những kỹ năng kiểm soát các xung, lập kế hoạch hay giữ tập trung phát triển thông qua sự thực hành và kinh nghiệm mà trẻ được áp dụng, mài giũa, hỗ trợ trẻ trong các hoạt động từ khi còn ở nhà cho tới khi đến trường.


Nhờ đó khả năng tập trung, lưu trữ, làm việc với thông tin, sàng lọc các yếu tố gây nhiễu sẽ được lưu lại trong não bộ và được kiểm soát bởi chức năng điều hành não bộ, giống như hoạt động cất cánh và hạ cánh ở đường băng được kiểm soát bởi trạm không lưu vậy.


Có được nền tảng của các kỹ năng trên vừa là nhiệm vụ quan trọng, vừa là thách thức, cũng vừa là cơ hội trong những năm tháng đầu đời của trẻ. Cũng giống như người lớn dựa vào hệ thống kiểm soát không lưu của mình để đối phó với các sự kiện diễn ra hàng ngày, trẻ dựa vào những kỹ năng mới có để học đọc, viết, ghi nhớ và tham gia vào các hoạt động trên lớp, hoặc vui chơi cùng bạn bè.


Trẻ không có cơ hội thực hành, củng cố các kỹ năng, hoặc trẻ bị khuyết tật...sẽ rất khó để có thể điều khiển các hoạt động hàng ngày như học tập, vui chơi, làm việc một cách bình thường.


Đính chính các quan niệm sai lầm về khoa học

Việc trẻ nhỏ đối mặt với khoảng thời gian gặp khó khăn trong việc kiểm soát, lập kế hoạch, lờ đi các yếu tố gây nhiễu và tự điều chỉnh theo các nhu cầu mới có thể là thông tin xa lạ với nhiều người. Hay nói cách khác, các năng lực kiểm soát, lập kế hoạch... không tự phát triển theo thời gian trưởng thành của trẻ là thông tin không được công nhận rộng rãi. Không chỉ có vậy, mọi người còn ít biết rằng mạch não đang phát triển của trẻ còn liên quan đến các loại kỹ năng vừa kể trên, tuân theo một thời gian biểu bắt đầu từ khi trẻ còn nhỏ cho đến khi trở thành một thiếu niên, cung cấp nền tảng cho việc học tập và năng lực giao tiếp xã hội của trẻ. 


Dựa trên những kiến thức mới mẻ vừa đề cập, các quan điểm sai lầm sau đây về kỹ năng điều hành não bộ nên được xem xét để loại bỏ:

Việc học cách kiểm soát các xung động, chú ý và lưu giữ thông tin trong não bộ không tự nhiên diễn ra khi trẻ trưởng thành. Không chỉ có vậy, trẻ nhỏ gặp các vấn đề với những kỹ năng trên cũng không cần thiết phải học cách phát triển chúng.

Nhiều bằng chứng chỉ ra rằng khi trẻ được 12 tháng tuổi, các trải nghiệm đầu đời sẽ là nền tảng phát triển các kỹ năng điều hành não bộ. Những trải nghiệm mới phát sinh như khả năng chú ý, kiểm soát các xung động và lưu giữ thông tin trong bộ nhớ dường như rất dễ bị phá vỡ bởi các trải nghiệm ban đầu hoặc bởi các gián đoạn sinh học. Một số bằng chứng khác cũng cho thấy các can thiệp sớm nhằm cải thiện những năng lực kể trên trước khi trẻ tới tuổi đi học còn đem lại các tác động có lợi.

Trái ngược với các quan niệm thông thường, trẻ nhỏ từ bỏ nhiệm vụ đang làm, mất kiểm soát hoặc dễ bị phân tâm không bị xem là những đứa trẻ hư, cố tình không hợp tác và tỏ ra hiếu chiến

Chức năng điều hành của trẻ nhỏ khi bị xâm phạm, tổn hại hoặc bị trì hoãn sẽ có thể khiến trẻ bộc lộ các hành vi thách thức bị cho là  “hư”. Tuy nhiên, nguyên nhân của hầu hết các trường hợp này đều là do sự phát triển mở rộng của vỏ não trước trán. Những nỗ lực giúp trẻ cải thiện hành vi và điều chỉnh thái độ sẽ hữu ích hơn nhiều so với việc đưa ra các hình phạt để răn đe trẻ. Đặc biệt, trong những tình huống gây ra các căng thẳng độc hại, thậm chí cả một đứa trẻ được cho là ngoan cũng có thể có hành vi bộc phát tiêu cực theo bản năng. Việc cho trẻ ở trong một môi trường an toàn, có thể dự đoán trước sẽ có tác động tích cực đến sự thay đổi hành vi của trẻ.

Trái với những lý thuyết cho rằng các chương trình giáo dục sớm chỉ nên tập trung vào việc dạy chữ và số cho bé, thì thực tế lại cho thấy những nỗ lực nhằm thúc đẩy sự phát triển chức năng điều hành não bộ ở trẻ có ảnh hưởng tích cực tới khả năng đọc viết và làm việc với các con số của trẻ ngay từ sớm.

Bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy những đứa trẻ sớm được áp dụng các can thiệp để thúc đẩy nhóm các kỹ năng điều hành (khả năng ghi nhớ khi làm việc, sự chú ý, kiểm soát ức chế, v.v.) lại tỏ ra thông minh, nhanh nhẹn hơn so với những trẻ chỉ trải nghiệm các hoạt động “bình thường” trong lớp.


Cũng có bằng chứng cho thấy các kỹ năng điều hành mới nổi góp phần lớn vào việc đọc và nâng cao thành tích toán học ngay từ khi trẻ học mẫu giáo. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên, bởi việc thành thạo các kỹ năng học thuật truyền thống phụ thuộc nhiều vào năng lực tuân thủ và ghi nhớ các quy tắc trong lớp, kiểm soát cảm xúc, tập trung chú ý và học theo yêu cầu thông qua hoạt động nghe nhìn của một đứa trẻ. 


Các nhà thần kinh học cũng bắt đầu tạo ra sự liên kết giữa những khía cạnh cụ thể của chức năng điều hành, nhất là kỹ năng chú ý liên quan đến việc học đọc và làm việc với các con số. Tuy nhiên, phải nhấn mạnh rằng nghiên cứu này chỉ đang ở giai đoạn sơ khai, còn nhiều yếu tố cần xem xét. Chúng ta không chỉ cần hiểu những yếu tố giải thích cho các tác động mới nổi lên các hoạt động trường học, mà chúng ta còn cần kiểm tra xem liệu các chương trình giáo dục sớm về các kỹ năng xã hội, số học và ngôn ngữ có tác động tích cực đến chức năng điều hành hay không. Chính vì điều đó, bản chất liên quan của các năng lực này sẽ gây khó khăn cho việc dán nhãn bất kỳ can thiệp nào có tính tập trung rõ ràng (hoặc không) đến các lĩnh vực quan trọng của chức năng điều hành.


Biên dịch và tổng hợp từ Harvard.edu

123 views